Posted by Tradycja Tłustego czwartku nieodzownie związana jest ze Świętami Wielkanocnymi i poprzedzającymi je Wielkim Postem. W czasie Postu katolicy przygotowują się do najważniejszego i najradośniejszego dnia, w którym Zmartwychwstanie Jezus Chrystus, poprzez 40 dniową pokutę, w której najważniejszą zasadą jest wstrzemięźliwość szczególnie w spożywaniu pokarmów.
W tych dniach należy ograniczyć liczbę posiłków, przestrzegać zasad nie spożywania dań mięsnych (szczególnie w Środę Popielcową i Wielki Piątek, kiedy to obowiązuje post ścisły). Wiele osób wyrzeka się również lub znacząco ogranicza w tym czasie spożywanie słodyczy. Wielki Post powinien być czasem refleksji, zadumy i przekraczania granic cielesności poprzez rygorystyczne podejście do zasad żywienia. Post poza aspektem duchowym posiada również wiele korzystnych walorów żywieniowych, o których co bardziej dociekliwi Czytelnicy mogą zapoznać się w artykule „Post – źródło odnowy ducha i ciała”, który jest dostępny po TUTAJ (Fast – spirit and body renewal source).
Nim w Środę Popielcową poprzez posypanie głowy popiołem symbolicznie rozpoczęty zostanie czas Wielkiego Postu, w polskiej tradycji od Święta Trzech Króli trwa Karnawał, czyli czas szalonych zabaw, balów, spotkań nazywanych zapustami (czy mięsopustem na Śląsku) (Sztabowa, 1986). W czasie zapustów już od XIX wieku charakterystyczne było spożywanie nadmiernych ilości tłustych pokarmów i alkoholu (szczególnie wódki). Zgodnie z podaniami rosyjskimi w czasie wiejskich zapustów w Polsce istniały niewielkie wsie, szczególnie przy wschodniej granicy gdzie w trakcie jednego dnia zapustów mieszkańcy mogli wypić około 100 wiader wódki (1 wiadro= ok. 12 l) (Figes, 2002).
Najbardziej radosny i huczny czas zapustów trwa w ostatnim tygodniu karnawału nazywanym ostatkami. Ostatki rozpoczynają się w Tłusty Czwartek i trwają do północy we wtorek poprzedzający Środę Popielcową. W Tłusty Czwartek tradycyjnie spożywano dużo słodkich potraw w szczególności pączki, racuchy, faworki (zwane w województwach południowych chrustem). Faworki są produktem znanym również w innych kulturach, jako angel wings (kraje angielskojęzyczne), Raderkuchen (Niemcy), klenäter (Szwecja), verhuny (Ukraina) czy krostole (Chorwacja) (Bardecka, 2013).
W tłusty czwartek słodkie pączki wprowadzono na polskie stoły dopiero od XVI wieku. Do tego czasu pączkiem nazywano produkty przygotowane z ciasta chlebowego z nadzieniem wytrawnym, czyli słoniną i boczkiem.
Zwyczaj obchodzenia Tłustego Czwartku początkowo przyjął się i był bardziej popularny w miastach, a następnie został przeniesiony na tereny wiejskie. W tym dniu odstępowało się od przykazania nieumiarkowania w jedzeniu i piciu, a prym wiodły kaloryczne potrawy smażone w głębokim oleju. W regionie Krakowa urządzano w tym dniu bardzo wystawne bale karnawałowe, podczas których spożywano tłuste ryby i najlepsze na dawne czasy wina szampańskie lub reńskie (Gadocha, 2015). W uboższych domach spożywano zaś pampuchy pieczone lub smażone okraczone dużą ilością skwarek.
Tradycyjnie w Tłusty Czwartek organizowane były przyjęcia i spotkania wyłącznie kobiet zwane Babskimi Combrami. Tak, więc dzień ten nazywany był także Czwartkiem Combrowym. Zwyczaj ten wywodził się jeszcze z czasów średniowiecza i przybył na tereny polskie z Niemiec. W tym dniu urządzane były sute i kaloryczne poczęstunki, na których królowała wódka lub likiery. Jednocześnie niechętnie przyjmowani byli na tych zabawach mężczyźni. W niektórych regionach Polski (szczególnie województwie podkarpackim) w dalszym ciągu urządzane są takie spotkania (Ogrodowska, 2001).
Choć Tłusty Czwartek jest zwyczajem typowo słowiańskim różne jego formy spotykane są także wśród innym narodów. W Wielkiej Brytanii, Irlandii oraz Australii w czasie ostatków hucznie obchodzony jest wtorek w czasie, którego tradycyjnie spożywane są naleśniki. Pancake Tuesday świętuje się, aby przed Wielkim Postem pozbyć się z kuchni kalorycznych składników takich jak cukier, mleko czy jajka. W krajach skandynawskich również świętowany jest wtorek, podczas którego spożywa się duże ilości drożdżówek z cynamonem lub pszennych bułeczek nadziewanych migdałami i bitą śmietaną (Bardecka, 2013).
Na koniec warto zacytować ludowe polskie przysłowie związane z tym dniem:
„Powiedział Bartek, że dziś tłusty czwartek, a Bartkowa uwierzyła, dobrych pączków nasmażyła”.
I ze spokojem serca spożyć przynajmniej jednego pączka w celu podtrzymania wielowiekowej Tradycji.
Literatura:
- Figes, O. (2002) „Taniec Nataszy. Z dziejów kultury rosyjskiej”, tłum. W. Jeżewski, Warszawa.
- Ogrodowska, B. (2001) „Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik”, Warszawa.
- Gadocha, M. (2015) „Społeczństwo Krakowa – zwyczaje i obyczajowość”, Kraków.
- Sztabowa, W. (1986) „Krupnioki i moczka, czyli gawędy o kuchni śląskiej”, Katowice.
- Bardecka, K. (2013) „Ostatkowe zwyczaje kulinarne na świecie”, www.podrozeodkuchni.blogspot.com